SYBA SEM II Abnormal Psychology Practical No. – 3

Practical No. – 3

चाचणीचे नाव (Name of the Test) : Fear Questionnaire (FQ)

क्षेत्र (Domain) : Phobia (भीती / फोबिया)

लेखक (Authors) : Isaac Marks आणि Mathews

प्रस्तावना (Introduction)

मानवी जीवनात भीती ही एक नैसर्गिक भावना आहे. काही परिस्थितींमध्ये भीती वाटणे हे सामान्य असते. परंतु जेव्हा भीती अत्यंत तीव्र होते आणि ती व्यक्तीच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम करू लागते तेव्हा त्या स्थितीला फोबिया (Phobia) असे म्हणतात.

फोबिया म्हणजे एखाद्या विशिष्ट वस्तू, परिस्थिती किंवा घटनेबद्दल असलेली तीव्र आणि अवास्तव भीती होय. अशा भीतीमुळे व्यक्ती त्या परिस्थितीपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करते. यामुळे तिच्या सामाजिक, शैक्षणिक आणि व्यावसायिक जीवनावर परिणाम होऊ शकतो.

मानसिक विकृतींचे योग्य मूल्यमापन करण्यासाठी मानसशास्त्रज्ञ विविध मानसशास्त्रीय चाचण्या वापरतात. त्यापैकी Fear Questionnaire (FQ) ही एक महत्त्वाची चाचणी आहे. ही चाचणी व्यक्तीमध्ये असलेल्या विविध प्रकारच्या फोबियाची तीव्रता मोजण्यासाठी वापरली जाते.

मानसिक विकृतींचे मूल्यमापन करणाऱ्या मोजमापांचे वर्णन

मानसशास्त्रात मानसिक विकृतींचे मूल्यमापन करण्यासाठी विविध प्रश्नावली, स्केल्स आणि निरीक्षण पद्धती वापरल्या जातात. या चाचण्यांच्या मदतीने व्यक्तीच्या भावनिक आणि वर्तनात्मक समस्यांचे वैज्ञानिक पद्धतीने विश्लेषण करता येते.

Fear Questionnaire (FQ) ही एक Self-report questionnaire आहे. या चाचणीत 24 प्रश्न असतात. प्रत्येक प्रश्न व्यक्तीच्या विशिष्ट परिस्थितींशी संबंधित भीतीची पातळी मोजतो.

या चाचणीच्या माध्यमातून खालील प्रकारच्या फोबियाचे मूल्यमापन केले जाते:

1.       Agoraphobia – मोकळ्या जागा किंवा सार्वजनिक ठिकाणांची भीती

2.       Blood Injury Phobia – रक्त, जखम किंवा वैद्यकीय प्रक्रियेची भीती

3.       Social Phobia – सामाजिक परिस्थिती किंवा लोकांसमोर बोलण्याची भीती

या चाचणीमुळे व्यक्तीच्या भीतीची पातळी समजून घेऊन योग्य समुपदेशन किंवा उपचार देणे शक्य होते.

चाचणीचे उद्दिष्ट (Aim)

या चाचणीचा मुख्य उद्देश व्यक्तीमध्ये असलेल्या विविध प्रकारच्या फोबियाची तीव्रता मोजणे हा आहे.

चाचणी प्रशासन (Administration of Test)

मानसशास्त्रीय चाचणी योग्य पद्धतीने घेण्यासाठी ठराविक नियमांचे पालन करणे आवश्यक असते. विद्यार्थी शिक्षक किंवा मानसिक आरोग्य तज्ञ यांच्या मार्गदर्शनाखाली ही चाचणी घेतात.

चाचणी घेण्याची पद्धत पुढीलप्रमाणे आहे:

1.       प्रतिसादकर्त्याला शांत वातावरणात बसवले जाते.

2.       चाचणीचा उद्देश स्पष्टपणे सांगितला जातो.

3.       प्रतिसादकर्त्याला प्रश्नावली दिली जाते.

4.       प्रत्येक प्रश्न वाचून त्या परिस्थितीत किती भीती वाटते ते सांगण्यास सांगितले जाते.

5.       योग्य पर्याय निवडण्यास सांगितले जाते.

6.       सर्व प्रश्नांची उत्तरे पूर्ण झाल्यानंतर प्रश्नावली गोळा केली जाते.

आवश्यक साहित्य (Materials Required)

·         Fear Questionnaire प्रश्नावली

·         पेन / पेन्सिल

·         स्कोअरिंग शीट

·         शांत वातावरण

स्कोअरिंग पद्धत (Scoring)

या चाचणीत प्रत्येक प्रश्नासाठी निश्चित गुण दिले जातात. प्रतिसादकर्त्याने निवडलेल्या पर्यायानुसार गुण दिले जातात.

सर्व प्रश्नांचे गुण एकत्र करून एकूण स्कोअर काढला जातो.

Agoraphobia, Blood Injury Phobia आणि Social Phobia यासाठी स्वतंत्र स्कोअर देखील काढता येतो.