SYBA SEM II Abnormal Psychology Practical No. – 1

Practical No. – 1

 

चाचणीचे नाव (Name of the Test) :Patient Health Questionnaire (PHQ-9)

क्षेत्र (Domain) :Depression (नैराश्य)

लेखक (Authors) : Dr. Robert L. Spitzer, Janet B. W. Williams आणि Kurt Kroenke

 

प्रस्तावना (Introduction)

मानसिक आरोग्य हे व्यक्तीच्या सर्वांगीण विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असते. मानसिक आरोग्य चांगले असल्यास व्यक्तीचे विचार, भावना आणि वर्तन संतुलित राहतात. परंतु आधुनिक जीवनशैलीमुळे ताणतणाव, स्पर्धा, आर्थिक समस्या आणि वैयक्तिक अडचणी यांमुळे अनेक वेळा व्यक्तींमध्ये मानसिक समस्या निर्माण होतात. त्यापैकी नैराश्य (Depression) ही एक गंभीर मानसिक समस्या आहे.

नैराश्यामध्ये व्यक्तीला उदासीनता, निराशा, थकवा, उत्साहाचा अभाव, झोपेचे विकार, भूक कमी होणे किंवा जास्त खाणे, लक्ष केंद्रीत न होणे अशा अनेक लक्षणांचा अनुभव येतो. दीर्घकाळ नैराश्य राहिल्यास व्यक्तीच्या सामाजिक, वैयक्तिक आणि शैक्षणिक जीवनावर नकारात्मक परिणाम होतो.

मानसिक विकृतींचे योग्य निदान करण्यासाठी मानसशास्त्रज्ञ विविध मानसशास्त्रीय चाचण्या (Psychological Tests) वापरतात. या चाचण्यांच्या मदतीने व्यक्तीच्या मानसिक स्थितीचे वैज्ञानिक पद्धतीने मूल्यमापन करता येते. Patient Health Questionnaire (PHQ-9) ही अशीच एक प्रमाणित आणि विश्वासार्ह चाचणी आहे जी व्यक्तीमध्ये असलेल्या नैराश्याच्या लक्षणांची तीव्रता मोजण्यासाठी वापरली जाते.

 

मानसिक विकृतींचे मूल्यमापन करणाऱ्या मोजमापांचे वर्णन

मानसिक विकृतींचे मूल्यमापन करण्यासाठी मानसशास्त्रात विविध प्रकारच्या मोजमापांचा उपयोग केला जातो. या मोजमापांमध्ये प्रश्नावली, स्केल्स, निरीक्षण आणि मुलाखत यांचा समावेश होतो. या चाचण्यांच्या माध्यमातून व्यक्तीच्या भावनिक, संज्ञानात्मक आणि वर्तनात्मक घटकांचे मूल्यांकन करता येते.

PHQ-9 ही एक Self-Report Questionnaire आहे. यात ९ प्रश्न असतात आणि प्रत्येक प्रश्न नैराश्याच्या वेगवेगळ्या लक्षणांशी संबंधित असतो. व्यक्तीने मागील दोन आठवड्यांमध्ये अनुभवलेल्या लक्षणांच्या आधारे उत्तर द्यायचे असते. या चाचणीची रचना सोपी आणि स्पष्ट आहे. त्यामुळे ती क्लिनिकल मानसशास्त्र, संशोधन आणि शैक्षणिक क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते. या चाचणीच्या मदतीने व्यक्तीमध्ये नैराश्याची पातळी ओळखून त्यावर योग्य उपचार किंवा समुपदेशन देणे शक्य होते.

 

चाचणीचे उद्दिष्ट (Aim)

या चाचणीचा मुख्य उद्देश व्यक्तीमध्ये असलेल्या नैराश्याच्या लक्षणांची तीव्रता मोजणे हा आहे.

 

चाचणी प्रशासन (Administration of Test)

मानसशास्त्रीय चाचणी योग्य पद्धतीने घेणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. विद्यार्थी शिक्षक किंवा मानसिक आरोग्य तज्ञ यांच्या मार्गदर्शनाखाली चाचणी प्रशासन करतात.

चाचणी प्रशासनाची पद्धत पुढीलप्रमाणे आहे:

1.      प्रतिसादकर्त्याला शांत आणि आरामदायी वातावरणात बसवले जाते.

2.      चाचणीचा उद्देश थोडक्यात समजावून सांगितला जातो.

3.      प्रतिसादकर्त्याला प्रश्नावली दिली जाते.

4.      प्रत्येक प्रश्न काळजीपूर्वक वाचून योग्य पर्याय निवडण्यास सांगितले जाते.

5.      उत्तर देताना प्रामाणिकपणा राखण्याची सूचना दिली जाते.

6.      सर्व प्रश्नांची उत्तरे पूर्ण झाल्यानंतर प्रश्नावली परत घेतली जाते.

या प्रक्रियेमुळे चाचणी अधिक विश्वसनीय आणि अचूक होते.

 

आवश्यक साहित्य (Materials Required)

• PHQ-9 प्रश्नावली
• पेन किंवा पेन्सिल
• स्कोअरिंग शीट
• शांत वातावरण

 

स्कोअरिंग पद्धत (Scoring)

विद्यार्थी शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली चाचणीचे गुणांकन करतात.

उत्तर	गुण
अजिबात नाही	0
काही दिवस	1
अर्ध्याहून अधिक दिवस	2
जवळजवळ दररोज	3

सर्व प्रश्नांचे गुण एकत्र करून एकूण स्कोअर काढला जातो.

निकालाचे स्पष्टीकरण (Interpretation)

गुण	नैराश्याची पातळी
0–4	अत्यल्प
5–9	सौम्य
10–14	मध्यम
15–19	मध्यम ते तीव्र

केस रिपोर्ट (Case Report)

नाव : ABC (काल्पनिक नाव)
वय : 20 वर्षे
लिंग : पुरुष
शिक्षण : महाविद्यालयीन विद्यार्थी

ही चाचणी त्या व्यक्तीवर घेण्यात आली ज्याला काही दिवसांपासून उदासीनता आणि अभ्यासात लक्ष न लागणे यासारख्या समस्या जाणवत होत्या.

 

निरीक्षण (Observation)

चाचणी दरम्यान प्रतिसादकर्ता शांत आणि सहकार्य करणारा होता.
त्याने सर्व प्रश्न काळजीपूर्वक वाचून उत्तर दिली.
काही प्रश्नांवर विचार करून उत्तर देताना दिसले.

 

निकाल (Result)

प्राप्त गुणांच्या आधारे प्रतिसादकर्त्यामध्ये नैराश्याची मध्यम पातळी आढळली.

 

निष्कर्ष (Conclusion)

Patient Health Questionnaire (PHQ-9) ही नैराश्याचे मूल्यमापन करण्यासाठी वापरली जाणारी एक प्रभावी आणि सोपी मानसशास्त्रीय चाचणी आहे. या चाचणीच्या मदतीने व्यक्तीमध्ये असलेल्या नैराश्याच्या लक्षणांची तीव्रता ओळखता येते.

या प्रॅक्टिकलच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना चाचणी प्रशासन, स्कोअरिंग आणि अहवाल लेखन यांचे प्रत्यक्ष ज्ञान मिळते. त्यामुळे मानसिक विकृतींचे वैज्ञानिक पद्धतीने मूल्यमापन करणे सोपे होते.