SYBA SEM II Abnormal Psycholgoy Practical - 2

Practical No. – 2

 

चाचणीचे नाव (Name of the Test) : Hospital Anxiety and Depression Scale (HADS)

क्षेत्र (Domain) : Anxiety and Depression (चिंता आणि नैराश्य)

लेखक (Authors) : A. S. Zigmond आणि R. P. Snaith (1983)

प्रस्तावना (Introduction)

मानसिक आरोग्य हे व्यक्तीच्या दैनंदिन जीवनातील महत्त्वाचे घटक आहे. मानसिक आरोग्य चांगले असल्यास व्यक्ती आपले काम, सामाजिक संबंध आणि भावनिक जीवन योग्य पद्धतीने सांभाळू शकते. परंतु आधुनिक जीवनातील ताणतणाव, स्पर्धा आणि वैयक्तिक समस्या यांमुळे अनेक व्यक्तींमध्ये चिंता (Anxiety) आणि नैराश्य (Depression) यांसारख्या मानसिक समस्या दिसून येतात.

चिंता म्हणजे भविष्यातील घटना किंवा परिस्थितीबद्दल वाटणारी भीती, अस्वस्थता किंवा तणाव होय. नैराश्य म्हणजे दीर्घकाळ टिकणारी उदासीनता, निराशा आणि उत्साहाचा अभाव. या दोन्ही समस्या व्यक्तीच्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर परिणाम करतात.

मानसिक विकृतींचे योग्य मूल्यमापन करण्यासाठी मानसशास्त्रज्ञ विविध मानसशास्त्रीय चाचण्या वापरतात. त्यापैकी Hospital Anxiety and Depression Scale (HADS) ही एक महत्त्वाची चाचणी आहे. ही चाचणी व्यक्तीमध्ये असलेल्या चिंता आणि नैराश्याच्या पातळीचे मोजमाप करण्यासाठी वापरली जाते.

मानसिक विकृतींचे मूल्यमापन करणाऱ्या मोजमापांचे वर्णन

मानसिक विकृतींचे मूल्यांकन करण्यासाठी मानसशास्त्रात विविध प्रकारच्या प्रश्नावली आणि स्केल्स वापरल्या जातात. या चाचण्यांच्या माध्यमातून व्यक्तीच्या भावनिक आणि मानसिक स्थितीचे वैज्ञानिक पद्धतीने मूल्यमापन करता येते.

HADS ही एक Self-report scale आहे. यात एकूण 14 प्रश्न असतात. या चाचणीत दोन प्रमुख घटकांचा समावेश आहे:

1.       Anxiety (चिंता) – 7 प्रश्न

2.       Depression (नैराश्य) – 7 प्रश्न

प्रत्येक प्रश्न व्यक्तीच्या भावनिक अनुभवांशी संबंधित असतो. प्रतिसादकर्त्याने दिलेल्या पर्यायांमधून योग्य उत्तर निवडायचे असते.

या चाचणीच्या मदतीने व्यक्तीमध्ये चिंता आणि नैराश्याची पातळी ओळखून त्यावर योग्य उपचार किंवा समुपदेशन देणे शक्य होते.

चाचणीचे उद्दिष्ट (Aim)

या चाचणीचा मुख्य उद्देश व्यक्तीमध्ये असलेल्या चिंता आणि नैराश्याच्या लक्षणांची तीव्रता मोजणे हा आहे.

चाचणी प्रशासन (Administration of Test)

मानसशास्त्रीय चाचणी प्रशासन करताना योग्य नियम आणि प्रक्रिया पाळणे आवश्यक असते. विद्यार्थी शिक्षक किंवा मानसिक आरोग्य तज्ञ यांच्या मार्गदर्शनाखाली ही चाचणी घेतात.

चाचणी घेण्याची पद्धत पुढीलप्रमाणे आहे:

1.       प्रतिसादकर्त्याला शांत वातावरणात बसवले जाते.

2.       चाचणीचा उद्देश स्पष्टपणे समजावून सांगितला जातो.

3.       प्रतिसादकर्त्याला प्रश्नावली दिली जाते.

4.       प्रत्येक प्रश्न काळजीपूर्वक वाचून योग्य पर्याय निवडण्यास सांगितले जाते.

5.       उत्तर देताना प्रामाणिकपणे प्रतिक्रिया देण्याची सूचना दिली जाते.

6.       सर्व प्रश्नांची उत्तरे पूर्ण झाल्यानंतर प्रश्नावली गोळा केली जाते.

आवश्यक साहित्य (Materials Required)

• HADS प्रश्नावली

• पेन / पेन्सिल

• स्कोअरिंग शीट

• शांत वातावरण

• Anxiety Score (0 – 21)

• Depression Score (0 – 21)

स्कोअरिंग पद्धत (Scoring)

या चाचणीत प्रत्येक प्रश्नासाठी 0 ते 3 पर्यंत गुण दिले जातात.

प्रत्येक विभागासाठी स्वतंत्र स्कोअर काढला जातो:

सर्व संबंधित प्रश्नांचे गुण एकत्र करून अंतिम स्कोअर मिळवला जातो.

निकालाचे स्पष्टीकरण (Interpretation)

गुण	अर्थ
0 – 7	सामान्य (Normal)
8 – 10	सीमारेषेवर (Borderline)
11 – 21	असामान्य / समस्या असण्याची शक्यता (Abnormal)

Anxiety आणि Depression साठी स्वतंत्र निकाल काढला जातो.

केस रिपोर्ट (Case Report)

नाव : XYZ (काल्पनिक नाव)
वय : 21 वर्षे
लिंग : स्त्री
शिक्षण : महाविद्यालयीन विद्यार्थीनी

या व्यक्तीला काही दिवसांपासून तणाव, अस्वस्थता आणि भावनिक असंतुलन जाणवत असल्यामुळे ही चाचणी घेण्यात आली.

निरीक्षण (Observation)

चाचणी दरम्यान प्रतिसादकर्ता शांत होता आणि प्रश्न काळजीपूर्वक वाचून उत्तर देत होता. काही प्रश्नांवर विचार करून उत्तर देताना दिसले. प्रतिसादकर्ता सहकार्य करणारा होता.

चाचणी पूर्ण करण्यासाठी सुमारे 7–10 मिनिटे लागली.

निकाल (Result)

प्राप्त गुणांच्या आधारे प्रतिसादकर्त्यामध्ये मध्यम स्तराची चिंता (Moderate Anxiety) आढळली. नैराश्याची पातळी सामान्य श्रेणीत होती.

निष्कर्ष (Conclusion)

Hospital Anxiety and Depression Scale (HADS) ही चिंता आणि नैराश्य मोजण्यासाठी वापरली जाणारी एक विश्वासार्ह मानसशास्त्रीय चाचणी आहे. या चाचणीच्या मदतीने व्यक्तीच्या भावनिक स्थितीचे मूल्यमापन करता येते.

या प्रॅक्टिकलमुळे विद्यार्थ्यांना मानसशास्त्रीय चाचणीचे प्रशासन, गुणांकन आणि अहवाल लेखन यांचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळतो. त्यामुळे मानसिक विकृतींचे वैज्ञानिक पद्धतीने मूल्यांकन करणे शक्य होते.